કડી તાલુકાની આરોગ્ય સેવાઓ સામે ગંભીર સવાલ — મહેસાણા જિલ્લામાં સૌથી વધુ માતા મરણના કેસોનો ચોંકાવનારો ખુલાસો
સ્પેશિયલ રિપોર્ટ. :– નિસર્ગ પટેલ ( મહેસાણા જિલ્લો )
મહેસાણા જિલ્લો રાજ્યના વિકાસશીલ જિલ્લાઓમાં ગણાય છે. ખાસ કરીને કડી તાલુકો, જે ઉદ્યોગ, ખેતી અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે આગળ ગણાય છે, ત્યાં આરોગ્ય સેવાઓને લઈને હંમેશા પ્રશંસા થતી આવી છે. પરંતુ આ વર્ષે સામે આવેલા આંકડાઓએ સમગ્ર સિસ્ટમ ની હકીકત બહાર પાડી દીધી છે જિલ્લામાં સૌથી વધુ માતા મરણના કેસો કડી તાલુકામાં નોંધાયા છે.
આ ઘટનાએ માત્ર આરોગ્ય વિભાગ જ નહીં, પણ સમગ્ર વહીવટી તંત્રને વિચારતા કરી દીધું છે કે જ્યારે સૌથી વધુ આરોગ્ય સુવિધાઓ ધરાવતા તાલુકામાં જ માતા મરણના કેસો વધે છે, ત્યારે દૂરના અને ગરીબ વિસ્તારોમાં હાલત કેવી હશે?
તપાસની શરૂઆત — આંકડાઓમાં છુપાયેલ ચેતવણી
સૂત્રો મુજબ, વર્ષ 2025 દરમિયાન મહેસાણા જિલ્લામાં આશરે કુલ 15 થી વધારે જેટલા માતા મરણના કેસો નોંધાયા, જેમાંથી સૌથી વધુ 7 કેસો પરંતુ તાલુકા આરોગ્ય અધિકારી ડો.બ્રિજેશ પ્રજાપતિ ના જણાવ્યા મુજબ 4 થી 5 કેસ માત્ર કડી તાલુકામાં સામે આવ્યા. આરોગ્ય અધિકારીઓએ શરૂઆતમાં આ આંકડા “સંજોગવશાત” ગણાવ્યા, પરંતુ સતત વધતા કેસો બાદ આખરે જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO)એ ગંભીર નોંધ લીધી છે.
તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું કે કડી તાલુકાના કેટલાક પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC) અને આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં જરૂરી તબીબી સાધનો તથા સ્ટાફની અછત છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં નર્સિંગ સ્ટાફ કે આશા વર્કર દ્વારા નિયમિત તપાસ કરવામાં આવતી નથી. વધુમાં, હાઈ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી કેસોને રીફર કરતી પ્રક્રિયામાં પણ વિલંબ થતો હોવાની પણ માહિતી મળી છે.
આરોગ્ય સુવિધાઓમાં ખામી — સુવિધાઓ છે, પરંતુ દેખરેખ નથી
કડી તાલુકામાં ચારથી વધુ મુખ્ય સરકારી આરોગ્ય કેન્દ્રો, એક સબ ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલ અને અનેક ખાનગી દવાખાના અને હોસ્પિટલ છે. તેમ છતાં, અનેક મહિલાઓએ જણાવ્યું કે ડિલિવરી માટે જરૂરી ઇમરજન્સી સુવિધાઓ સમયસર ઉપલબ્ધ નથી.
એક ગ્રામજનોના શબ્દોમાં —
“આરોગ્ય કેન્દ્ર તો છે, પણ રાત્રીના સમયે ડૉક્ટર નથી. ઘણી વખત સ્ટાફને બોલાવવા માટે ઘણું દૂર જવું પડે છે. એ દરમિયાન પરિસ્થિતિ ખરાબ થઈ જાય છે.”
સામાન્ય રીતે, માતા મરણના કેસોમાં સમયસર સારવાર ન મળવી, લોહીનું વધુ સ્ત્રાવ થવું (P.P.H.), અથવા જરૂરી ઇમરજન્સી રીફર મોડું થવું કારણરૂપ બને છે. કડી તાલુકાના કેસોમાં પણ આ જ પરિસ્થિતિ વારંવાર જોવા મળી છે.
વહીવટી ચેતવણી — આરોગ્ય કર્મચારીઓને કડક સૂચના
જિલ્લા વિકાસ અધિકારી દ્વારા આરોગ્ય વિભાગના તમામ અધિકારીઓ અને તબીબી સ્ટાફને બોલાવી વિશેષ બેઠક બોલાવવામાં આવી. બેઠકમાં સ્પષ્ટ આદેશ અપાયા કે દરેક ગર્ભવતી મહિલાની “High-Risk Pregnancy Register” તૈયાર કરવામાં આવે અને સમયાંતરે અનુસંધાન થાય.
DDO ના મત મુજબ—
“જિલ્લામાં એક પણ માતા મરણનો કેસ સહન કરવામાં આવશે નહીં. આરોગ્ય સેવાઓમાં ખામી દેખાશે તો સંબંધિત કર્મચારી સામે પગલા ભરાશે.”
આ આદેશ બાદ તમામ તબીબી અધિકારીઓને ફીલ્ડ વિઝિટ વધારવા અને ગામ દીઠ આરોગ્ય સ્થિતિના રિપોર્ટ રજૂ કરવા કહેવામાં આવ્યું છે.
કારણોની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ — ક્યાં ખામી થઈ?
અમારી તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે:
1. તબીબી સ્ટાફની અછત: ઘણા પ્રાથમિક કેન્દ્રોમાં નર્સ અને લેબ ટેકનિશિયન ના પદ ખાલી છે.
2. સાધનોની તકલીફ: ઈમરજન્સી કિટ, ઑક્સિજન અને બ્લડ સ્ટોરેજ સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી.
3. દેખરેખની ખામી: ગર્ભાવસ્થાની શરૂઆતથી અંત સુધી યોગ્ય ટ્રેકિંગ થતું નથી.
4. જાગૃતિનો અભાવ: ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં મહિલાઓ સમયસર ANC ચેકઅપ નથી કરાવતી.
5. રીફર સિસ્ટમમાં ખામી: ગંભીર હાલતમાં દર્દી ને તાલુકા હોસ્પિટલ થી જિલ્લા હોસ્પિટલ સુધી લઈ જવામાં મોડું થાય છે.
લોકોમાં રોષ અને ચિંતા
સ્થાનિક સમાજસેવી સંસ્થાઓએ પણ આરોગ્ય વિભાગ પર સવાલ ઉઠાવ્યો છે. “વિકાસના નામે લાખો રૂપિયાના પ્રોજેક્ટો થાય છે, પણ આરોગ્ય જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો અધૂરી છે,” એમ સ્થાનિક કાર્યકરોએ જણાવ્યું.
એક મહિલા સગર્ભા દર્દીની માતાએ કહ્યું —
“અમને કહેવામાં આવ્યું કે બધું સારું છે, પણ ડિલિવરી સમયે કોઈ ડૉક્ટર હાજર ન હતા.જેથી અમને ખૂબ તકલીફ પડી”
આવો દુઃખદ અનુભવ લોકોમાં ભય અને અવિશ્વાસ પેદા કરી રહ્યો છે.
સરકારની પ્રતિસાદ અને આવનારી યોજના
જિલ્લા ના એક આરોગ્ય અધિકારી દ્વારા જાણવા મળ્યું કે
“કડી તાલુકામાં નોંધાયેલા તમામ માતા મરણના કેસોની વિગતવાર તપાસ ચાલી રહી છે. હાઈ રિસ્ક પ્રેગ્નન્સી માટે વિશેષ ટાસ્ક ફોર્સ બનાવી છે. આગામી મહિનાથી તમામ PHC માં રાત્રિ પાળી ફરજીયાત બનાવવામાં આવશે.”
રાજ્ય સ્તરે પણ આરોગ્ય વિભાગે માતૃત્વ સુરક્ષા અભિયાન અંતર્ગત કડી તાલુકાને “ફોકસ બ્લોક” તરીકે પસંદ કર્યો છે.
તપાસની સમાપ્તિ — વિકાસની વચ્ચે છુપાયેલ હકીકત
કડી તાલુકો લાંબા સમયથી “મોડેલ તાલુકો” તરીકે ઓળખાય છે, પરંતુ આ આંકડા બતાવે છે કે વિકાસના આ અઢળક દાવાઓની પાછળ આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ગંભીર ખામી છુપાયેલી છે.
માતા મરણ જેવા દુઃખદ આંકડા માત્ર તબીબી નિષ્ફળતા નહીં, પણ સિસ્ટમ ની ઉદાસીનતા નું પ્રતિબિંબ છે. હવે જો તંત્ર તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં નહીં ભરે, તો કડી તાલુકાની આરોગ્ય સેવા માત્ર નામ પૂરતી રહી જશે.